Νοέμβριος 2010

Σε κεντρικό σημείο της πόλης της Ζακύνθου, κοντά στην πλατεία Αγίου Μάρκου, βρίσκεται ο μητροπολιτικός ναός του Αγίου Νικολάου των Ξένων. Αν και αρχιτεκτονικά δεν συγκεντρώνει το έντονο ενδιαφέρον των επισκεπτών, ούτε βρίσκεται σε περίοπτη θέση όπως άλλοι ναοί, διαδραμάτισε διαχρονικά κεντρικό ρόλο στη λατρεία των Ορθόδοξων Χριστιανών του νησιού.

Δε γνωρίζουμε πότε κτίσθηκε για πρώτη φορά ο ναός, ούτε από πότε φέρει την προσωνυμία του. Στα έγγραφα* απαντά από τα πρώτα κιόλας χρόνια της βενετικής κυριαρχίας στην ίδια πάντοτε τοποθεσία όπου βρίσκεται και σήμερα, στη συνοικία της πόλης της Ζακύνθου όπου διέμεναν οι περισσότερες αρχοντικές οικογένειες του νησιού. Η προσωνυμία των Ξένων (dei Forestieri) είναι πολύ πιθανό να είχε αποδοθεί πριν από την έλευση των Βενετών στο νησί το 1485, ήδη επί Τόκκων (1357-1479) ή και παλαιότερα, και οφείλεται στο γεγονός ότι στην αυλή του ναού θάβονταν οι ξένοι ταξιδιώτες – κυρίως οι ναυτικοί – καθώς και τα ορφανά που πέθαιναν στη Ζάκυνθο. Μία άλλη προσωνυμία με την οποία απαντά, αυτή του Αιγιαλού (della Marina), αναφέρεται στην τοποθεσία του στο παράλιο μέρος της πόλης, τον Αιγιαλό, ενώ αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι κατά τα πρώτα ακόμα χρόνια της βενετοκρατίας, η θάλασσα έφθανε σχεδόν μέχρι την αυλή της εκκλησίας.

Γνωρίζουμε, ωστόσο, ότι το 1492, ο ευγενής Δημήτριος Αμιράλης ανακαίνισε την εκκλησία, η οποία έως τότε ήταν ερειπωμένη. Έτσι, ο ναός φαίνεται να αναβαθμίζεται στα τέλη του 15ου αιώνα, χωρίς, όμως, να μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα ότι από την εποχή αυτή λειτουργούσε ως ενοριακός ναός. Το 1504, φέρεται να ανήκε στον ιερέα Λεόντιο Κατηλάνο (ή Κατηλιανό), ο οποίος το 1530 τον παραχώρησε στον επίσης ιερέα υιό του Ανδρέα, ενώ το 1567 πέρασε στα χέρια του ιερέα Γερμανού Χρυσολουρά.

Τελευταίος ιδιοκτήτης καταγράφεται ο Ιωάννης Μακρής, μετά τον οποίο ο ναός μετατρέπεται, με δουκικό βενετικό διάταγμα της 26ης Μαΐου 1621, σε τιμάριο του εκάστοτε πρωτοπαπά της Ζακύνθου, και συνενώνεται με τη μονή του Αγίου Ιωάννου Προδρόμου στο φρούριο, λαμβάνοντας την ονομασία Μονή της Μητροπόλεως των αγίων Νικολάου και Ιωάννου. Η απόφαση αυτή των αρχών λήφθηκε μετά από αίτημα της κοινότητας των Ορθοδόξων του νησιού να αποτελέσει επίσημη έδρα του πρωτοπαπά Ζακύνθου, η οποία διοικητικά ανήκε στον μητροπολίτη Κεφαλληνίας και Ζακύνθου, με έδρα την Κεφαλονιά. Η επιλογή του ναού ως έδρα της τοπικής Εκκλησίας δείχνει ξεκάθαρα ότι για το διάστημα από το 1495 μέχρι τις αρχές του 17ου αιώνα ο ναός καθιερώθηκε ως κεντρικό σημείο αναφοράς στην ορθόδοξη λατρεία του νησιού, γεγονός που οφειλόταν και στη δράση σημαντικών ιερωμένων που εφημέρευαν σε αυτόν, οι οποίοι ανήκαν κατά κύριο λόγο στην τάξη των ευγενών. Το 1647, ο ναός ανακαινίσθηκε με δαπάνες του ιατρού Δημητρίου Κομούτου, ο οποίος φέρεται να χρηματοδότησε και την κατασκευή του επιχρυσωμένου ξύλινου τέμπλου, σύμφωνα με επιγραφή που αναφέρεται ότι υπήρχε σε αυτό.

Το 1824, η Ζάκυνθος αποτέλεσε ξεχωριστή επισκοπή, με πρώτο επίσκοπο τον μέχρι τότε πρωτοπαπά του νησιού Γαβριήλ Γαρζώνη, και ο ναός αναβαθμίστηκε σε καθεδρικό. Η αλλαγή αυτή δημιούργησε επίσης τις προϋποθέσεις για τον εξωραϊσμό του, ώστε να ανταποκρίνεται στις ανάγκες της νέας επισκοπικής έδρας. Έτσι, το 1886, ο μητροπολίτης Διονύσιος Λάτας ανακαινίζει τον ναό με λευκό πεντελικό μάρμαρο, και στο δάπεδο τοποθετούνται πλάκες από τη Φερράρα, ενώ οι τοιχογραφίες και η ουρανία του ναού ανατίθενται στον Ιταλό ζωγράφο S. Cerone. Η εκκλησία, ιδίως μετά την ανακαίνιση, εμπλουτίσθηκε με έργα σπουδαίων καλλιτεχνών που είτε μεταφέρθηκαν εκεί από άλλους ναούς του νησιού είτε φιλοτεχνήθηκαν κατά παραγγελία για αυτήν. Οι εικόνες του τέμπλου και ο Εσταυρωμένος ήταν έργα του επιφανούς Ζακυνθίου ζωγράφου Νικολάου Καντούνη (1767-1834), ενώ η εικόνα των Εισοδίων της Θεοτόκου, η οποία σώζεται σήμερα, ανήκε στον μεγάλο Κρητικό ζωγράφο του 15ου αιώνα Άγγελο Ακοτάντο (15ος αι.). Μεγάλης καλλιτεχνικής αξίας ήταν και η εικόνα του Χριστού του Ηλία Μόσκου (17ος αι.), ενώ φιλοξενούνταν και πολλά άλλα έργα τέχνης από διαφόρους άλλους περισσότερο ή λιγότερο γνωστούς καλλιτέχνες.

Ο αρχιερατικός θρόνος του ναού ο οποίος θεωρείτο αληθινό καλλιτέχνημα, αποδιδόταν σε άγνωστο καλλιτέχνη του 14ου αιώνα. Βρισκόταν παλαιότερα στον ιδιωτικό ναό των Ταξιαρχών της οικογένειας Φωσκάρδη, και κατά την ανακαίνιση του 1886, μετά από παράκληση του Διονυσίου Λάτα, δωρήθηκε στον ναό από την οικογένεια Γαήτα. Εξαιρετικού επίσης κάλλους θεωρείτο και ο επιτάφιος του ναού, φιλοτεχνημένος το 1801 από τον Νικολό Αθηνιώτη, καθώς και ο πολυέλαιος, που ήταν έργο του Ζακύνθιου Διαμάντη Μπάφα.

Το 1953, ο ναός καταστράφηκε από τη μεγάλη σεισμοπυρκαγιά που αφάνισε ολοκληρωτικά την πρωτεύουσα του νησιού. Τον Αύγουστο του 1967 έγιναν τα εγκαίνια του νέου ναού χάρη στις δωρεές Ζακυνθίων και ιδιαίτερα του επιχειρηματία Ελευθερίου Μουζάκη, ο οποίος χρηματοδότησε αργότερα την ανέγερση του καμπαναριού.



Η παρακείμενη μονή

Το 1495, παραχωρήθηκε από τον Βενετό Α. Grimani κτήμα 352 ποδών δίπλα στον ναό του Αγίου Νικολάου, στο οποίο το 1507 κτίσθηκε μοναστήρι. Δεν είναι γνωστό μέχρι πότε και υπό ποιες προϋποθέσεις λειτούργησε το μοναστήρι, διότι το 1675 αποφασίσθηκε εκ νέου η ίδρυση γυναικείας μονής δίπλα στον ναό. Για τον σκοπό αυτό, ο Στέφανος Φωσκάρδης δώρισε το ποσό των 4.000 ρεαλίων, ενώ και άλλοι ευγενείς του νησιού προσέφεραν διάφορα χρηματικά ποσά. Το μοναστήρι του αγίου Νικολάου υπήρξε αίτημα της αριστοκρατίας της Ζακύνθου, και δεχόταν νεαρές κοπέλες είτε ως μοναχές είτε ως οικοτρόφους. Ως μοναστήρι-παρθεναγωγείο λειτούργησε μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα, ενώ στη συνέχεια, μέχρι την καταστροφή του το 1953, λειτούργησε ως γηροκομείο. Έκτοτε δεν ξαναχτίστηκε.


* Μετά τη σεισμοπυρκαγιά του 1953 δεν σώζονται τα αρχειακά έγγραφα από τη Ζάκυνθο που αφορούν τον ναό ώστε να γίνει μια εκτενέστερη έρευνα. Ό,τι γνωρίζουμε σήμερα, το οφείλουμε στον μητροπολίτη Ζακύνθου Διονύσιο Λάτα (1835-1894), ο οποίος εξέδωσε μεγάλο μέρος των εγγράφων αυτών, καθώς και στις παλαιότερες μελέτες των ιστοριοδιφών Λεωνίδα Ζώη και Ντίνου Κονόμου.
 

	Νικόλαος Λιβανός
	Φιλόλογος - Ιστορικός

Ενδεικτική Βιβλιογραφία
Λ. Ζωης, Ιστορία της Ζακύνθου, Αθήνα 1955 (αναστατική έκδοση Ζάκυνθος 2005).
Λ. Ζωης, Λεξικόν ιστορικόν και λαογραφικόν Ζακύνθου, τ. 1, Αθήνα 1963.
Ν. Κονομος, Ζάκυνθος - Πεντακόσια Χρόνια (1478-1978), τ. 1: Καστρόλοφος - Αιγιαλός, Αθήνα 1987.
Ν. Κονομος, Ο Μητροπολιτικός ναός της Ζακύνθου (Ο Άγιος Νικόλαος των Ξένων), εφημ. Ο Ταχυδρόμος της Ζακύνθου αρ. φ. 459/23-9-1967, σ. 1-2 (αναδημοσίευση στο: Ν. Κονομος, Διάφορα δημοσιεύματα 1935-1990, τ. 3, Ζάκυνθος 2000, 194-196).
Ν. Κονομος, Εκκλησίες και μοναστήρια στη Ζάκυνθο, Αθήνα 1967.
Δ. Λατας, Επίσημα έγγραφα αφορώντα εις τον εν Ζακύνθω ναόν της Μητροπόλεως και την αυτώ παρακειμένην γυναικείαν μονήν, Αθήνα 1891.
D. Quinn, Των τελευταίων αιώνων επιγραφαί ζακυνθιακαί, Αρμονία 3/10 (1902), 553-600.